In de bouw, de zorg en andere sectoren waar fysieke risico’s groot zijn, doen we er alles aan om veiligheid te garanderen. We investeren in helmen, hesjes en protocollen. Maar ondertussen blijft één belangrijk risico onderbelicht: psychosociale arbeidsbelasting (PSA).
Werkdruk, tijdsdruk, pesten of een gebrek aan steun: ze zorgen niet alleen voor stress, maar ook voor gevaarlijk gedrag en ongelukken. Vooral bij jonge of minder ervaren medewerkers blijft dit vaak onzichtbaar, tot het te laat is.
Arbeids- en organisatiedeskundige Cees Willem Dam begeleidt vanuit zijn rol casussen waarin medewerkers letsel oplopen of langdurig uitvallen. Vaak komt hij pas in beeld ná een incident, bijvoorbeeld bij het beoordelen van belastbaarheid, passend werk of re-integratie. Toch is zijn boodschap duidelijk: de echte winst zit in preventie.
Dit artikel is daar een voorbeeld van. Inzicht in psychosociale risico’s helpt om die situaties vóór te zijn. Het recente rapport van het RIVM onderschrijft dat: tijdsdruk en ongewenst gedrag blijken grote risicofactoren voor arbeidsongevallen. (link naar pdf)
In dit artikel delen we zijn inzichten op basis van een interview. Je ontdekt
Na het lezen weet jij welke signalen je niet mag missen en hoe je PSA in jouw organisatie op tijd aanpakt.
Cees Willem: “PSA gaat over mentale belasting door je werk. Denk aan een te hoge werkdruk, weinig autonomie, conflicten met collega’s of ongewenst gedrag zoals pesten. Ook een gebrek aan steun van leidinggevenden hoort erbij. Dit soort factoren zorgen voor stress. Als dat lang aanhoudt, kan het leiden tot gezondheidsklachten of zelfs tot ongelukken.”
Cees Willem: “Omdat stress je gedrag beïnvloedt. Iemand die onder druk staat, neemt sneller risico’s, is minder alert of slaat stappen over. Zeker bij jonge werknemers zie ik vaak dat ze hun grenzen niet aangeven. Ze willen zich bewijzen of geen zeurpiet zijn, maar lopen daardoor meer risico.”
“PSA zorgt ervoor dat medewerkers minder ruimte ervaren om stil te staan bij wat veilig is. Onder tijdsdruk of bij emotionele belasting wordt het lastiger om bewust te handelen. En dat is precies waar ongevallen ontstaan.”
Kort samengevat vergroot PSA het risico op ongevallen doordat medewerkers:
Cees Willem: “In het rapport dat het RIVM in opdracht van SZW heeft opgesteld, staat zwart op wit dat er een verband is tussen PSA en arbeidsongevallen. Dat staat ook in de samenvatting van het rapport. Vooral tijdsdruk en ongewenst gedrag door collega’s of leidinggevenden vergroten de kans op fouten. En het zijn juist die factoren die je niet terugziet in een VCA-checklist.”
“Wat dit RIVM-onderzoek extra relevant maakt, is dat het laat zien dat ongevallen vaak niet het gevolg zijn van één fout, maar van een optelsom van druk, stress en sociale onveiligheid.”
Die wetenschappelijke inzichten worden in de praktijk dagelijks bevestigd.
Cees Willem: “Ik spreek regelmatig leidinggevenden die zeggen: ‘we doen alles volgens de regels, maar toch gaat het fout’. En dan blijkt bijvoorbeeld dat iemand zich maandenlang opgejaagd voelde, of geïntimideerd werd door een collega.”
“Zoiets zie je niet op camerabeelden, maar het speelt wel mee in wat er misgaat. Zoals ik het vaak zeg: ‘Je ziet wel of iemand zijn helm op heeft, maar niet of iemand zich al maanden opgejaagd voelt.’
Juist omdat deze risico’s onzichtbaar zijn, is het belangrijk om ze structureel aan te pakken. In dit blog over psychosociale arbeidsbelasting en werkstress lees je hoe je als werkgever PSA kunt herkennen en beleid opstelt om dit soort situaties te voorkomen.”
Dat PSA zo vaak onder de radar blijft, is geen toeval. Cees Willem: Omdat het niet zichtbaar is. Als iemand zijn helm niet op heeft, zeg je daar wat van. Maar bij mentale druk denken we al snel: het zal wel meevallen. Of we vinden het lastig om het gesprek aan te gaan. Zeker bij jonge medewerkers zie je dat ze zelf ook niet altijd herkennen dat ze onder te veel druk staan.”
Gelukkig kun je hier als organisatie wél degelijk invloed op uitoefenen.
Cees Willem: “Begin met het creëren van een open cultuur. Vraag niet alleen of iemand zijn werk af heeft, maar ook hoe hij zich voelt. Gebruik check-ins, voer regelmatige gesprekken en kijk samen naar de werkdruk. Tools zoals de Arbometer kunnen helpen om daar grip op te krijgen.
Wat ook goed werkt, is om werkdruk en PSA op te nemen in je RI&E. Veel organisaties kijken daarin alleen naar fysieke risico’s, maar mentale belasting hoort daar net zo goed bij. Maak het onderdeel van je beleid, zodat je ook echt structureel verbetert. PSA hoort geen bijzaak te zijn in je veiligheidsaanpak, maar een vast onderdeel van je gesprek met medewerkers. Alleen dan creëer je een werkomgeving waarin mensen zich niet alleen veilig vóelen, maar het ook echt zíjn.”
Cees Willem: “Dan moet je dat actief aanpakken. Zorg voor duidelijke gedragsnormen en een meldstructuur. Het helpt als leidinggevenden daar zelf het goede voorbeeld in geven. Als je ongewenst gedrag negeert, geef je eigenlijk het signaal dat het erbij hoort. En dat is funest voor de sociale veiligheid.”
Een veilige werkplek draait niet alleen om machines, persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM) en protocollen. Het gaat ook om de mentale kant van werk. Werknemers die zich opgejaagd, buitengesloten of genegeerd voelen, maken sneller fouten. Vooral jonge en nieuwe medewerkers zijn hier extra kwetsbaar voor.
Toch blijft psychosociale arbeidsbelasting in veel organisaties een blinde vlek. Zolang er geen incident is, lijkt er niets aan de hand. Maar PSA werkt onderhuids en stapelt zich op. Juist daarom is het belangrijk om het bespreekbaar te maken voordat het misgaat.
PSA is geen vaag HR-thema, maar een concreet veiligheidsrisico. Werkdruk, tijdsdruk en ongewenst gedrag leiden aantoonbaar tot meer arbeidsongevallen. Vooral bij medewerkers die zich niet durven uitspreken, ligt het risico op de loer.
Door PSA structureel onderdeel te maken van je RI&E, veiligheidsbeleid en leiderschapsgesprekken, verklein je die risico’s aanzienlijk. Je voorkomt niet alleen uitval, maar ook fouten, incidenten en ongevallen.
ADXpert zet sterk in op preventie. We ondersteunen organisaties bij het vroeg herkennen en beheersen van psychosociale arbeidsbelasting. Die praktijk vormt de basis voor de inzichten die Cees Willem Dam in dit artikel deelt.
Wil je weten waar jouw organisatie mogelijk blinde vlekken heeft in het veiligheidsbeleid? Lees het RIVM-rapport over PSA en arbeidsveiligheid (link pdf) of neem contact op met ADXpert voor een gerichte analyse van werkdruk en sociale veiligheid. Zo krijg je inzicht in risico’s die nu nog onzichtbaar zijn, voordat ze tot incidenten leiden.